ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ ? ଏହି ଦୁଇ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ

ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ପାର୍ଥକ୍ୟ

ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଏକ ଯୌଗିକରୁ ଅନ୍ୟ ମୌଳିକକୁ ଅପସାରଣ କରେ। ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇଟି ଯୌଗିକର ଆୟନ ପରସ୍ପର ବିନିମୟ ହୁଏ।

1. ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୌଳିକ ଏକ ଯୌଗିକର ମୌଳିକକୁ ଅପସାରଣ କରେ।
2. ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସାଧାରଣ ରୂପ ହେଉଛି A + BC -> AC + B।
3. ଏଠାରେ ଅଧିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ କମ୍ କ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକକୁ ତାହାର ଯୌଗିକରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ।
4. ଉଦାହରଣ: Zn(s) + CuSO4(aq) -> ZnSO4(aq) + Cu(s)।
5. ଏଠାରେ ଜିଙ୍କ, କପରକୁ କପର୍ ସଲ୍ଫେଟ୍‌ରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଛି।
6. ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇଟି ଯୌଗିକର ଧନାୟନ ଓ ଋଣାୟନ ପରସ୍ପର ସ୍ଥାନ ବଦଳ କରନ୍ତି।
7. ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସାଧାରଣ ରୂପ ହେଉଛି AB + CD -> AD + CB।
8. ଏଥିରେ ପ୍ରାୟତଃ ଜଳରେ ଅଦ୍ରାବଣୀୟ ଅବକ୍ଷେପ ଗଠିତ ହୁଏ।
9. ଉଦାହରଣ: Na2SO4(aq) + BaCl2(aq) -> BaSO4(s) + 2NaCl(aq)।
10. ଏଠାରେ Ba2+ ଓ SO4 2- ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହୋଇ ଧଳା, ଅଦ୍ରାବଣୀୟ BaSO4 ଅବକ୍ଷେପ ଗଠିତ ହୁଏ।
11. NaCl ଜଳରେ ଦ୍ରାବଣୀୟ ଥିବାରୁ ଏହା ଦ୍ରବଣରେ ରହିଥାଏ।
12. ତେଣୁ ବିସ୍ଥାପନରେ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକରୁ ଅନ୍ୟ ମୌଳିକକୁ ଅପସାରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନରେ ଦୁଇ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନ ବିନିମୟ ହୁଏ।

ଏହିପରି, ମୌଳିକର ବିସ୍ଥାପନ ହେଉଛି ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଲକ୍ଷଣ, ଯେତେବେଳେ ଆୟନ ବିନିମୟ ଓ ଅବକ୍ଷେପ ଗଠନ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଲକ୍ଷଣ।