ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହାକି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌କୁ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ବିସ୍ଥାପନ କରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଧାତୁର ନାମ ଦର୍ଶାଅ ଯାହା ଏପରି କରେ ନାହିଁ

ଧାତୁମାନଙ୍କର ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଧାତୁ ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଧାତୁ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳା (Reactivity series) ଅନୁସାରେ, କେତେକ ଧାତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg) ଏବଂ ଜିଙ୍କ୍ (Zn) ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) କିମ୍ବା ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (H2SO4) ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

Mg + 2HCl -> MgCl2 + H2
Zn + H2SO4 -> ZnSO4 + H2

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ, ଯେପରିକି ତମ୍ବା (Cu) ଏବଂ ରୂପା (Ag), ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ଠାରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବାର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।

ଏଠାରେ ଧାତୁମାନଙ୍କର ଅମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର କିଛି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ଦିଆଗଲା:

1. **ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳା:** ଧାତୁମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତାକୁ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସଜାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଉପରକୁ ଥିବା ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଏବଂ ତଳକୁ ଥିବା ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ।
2. **ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ର ବିସ୍ଥାପନ:** ଯେଉଁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍ଠାରୁ ଉପରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଲଘୁ ଅମ୍ଳରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିପାରନ୍ତି।
3. **ଲବଣର ଉତ୍ପାଦନ:** ଧାତୁ ଏବଂ ଅମ୍ଳର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଲବଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଲବଣଟି ଧାତୁର କ୍ୟାଟାୟନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳର ଆନାୟନ୍‍କୁ ନେଇ ଗଠିତ।
4. **ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍‍ର ମୁକ୍ତି:** ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଏକ ଜଳନ୍ତା କାଠି ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇପାରେ। ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଜଳିବା ସମୟରେ ଏକ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
5. **ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ହାର:** ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଅମ୍ଳ ସହିତ ଭିନ୍ନ ହାରରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ ଧୀରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆଦୌ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଧାତୁମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଜାଣିହୁଏ ଏବଂ ଏହା ରାସାୟନିକ ଶିଳ୍ପରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।