ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଆ । ଶିରା ଓ ଧମନୀ

ଶିରା ଓ ଧମନୀ ହେଉଛି ରକ୍ତବାହିନୀର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାର ଯାହା ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ରକ୍ତବାହିନୀର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗଠନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

ଧମନୀ (Artery): ଧମନୀ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ରକ୍ତ ପରିବହନ କରିଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ (oxygenated blood) ପରିବହନ କରନ୍ତି, କେବଳ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ (pulmonary artery) ବ୍ୟତୀତ, ଯାହା ଅମ୍ଳଜାନହୀନ ରକ୍ତ (deoxygenated blood) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ନେଇଥାଏ। ଧମନୀର କାନ୍ଥ ମୋଟା ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ (elastic) ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ସଙ୍କୋଚନ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରେ। ଧମନୀଗୁଡ଼ିକ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ହୋଇ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ରକ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇଥାନ୍ତି।

ଶିରା (Vein): ଶିରା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରୁ ରକ୍ତକୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନହୀନ ରକ୍ତ ପରିବହନ କରନ୍ତି, କେବଳ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା (pulmonary vein) ବ୍ୟତୀତ, ଯାହା ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଆଣିଥାଏ। ଶିରାର କାନ୍ଥ ଧମନୀ ତୁଳନାରେ ପତଳା ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ଏଥିରେ ରକ୍ତଚାପ କମ୍ ଥାଏ। ଅଧିକାଂଶ ଶିରାରେ ଭଲ୍‌ଭ୍ (valves) ଥାଏ, ଯାହା ରକ୍ତକୁ କେବଳ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଗୋଡ଼ରେ ଥିବା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତକୁ ଗୁରୁତ୍ୱାକର୍ଷଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଉପରକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।

ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ରକ୍ତ ଧମନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରି, ଶରୀରର ସମସ୍ତ କୋଷକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଅନ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ରକ୍ତରେ ମିଶିଯାଏ। ଏହାପରେ, ରକ୍ତ ଶିରା ମାଧ୍ୟମରେ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରିଆସେ, ଯେଉଁଠାରୁ ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଯାଇ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନର୍ବାର ଶରୀରକୁ ପରିବହନ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅବିରତ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ, ଧମନୀ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ରକ୍ତ ନେଇ ଶରୀରକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଶିରା ଶରୀରରୁ ରକ୍ତ ଫେରାଇ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଆଣେ। ଉଭୟ ରକ୍ତବାହିନୀ ଶରୀରର ସୁସ୍ଥ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟନ୍ତି।